Australië (Engels: Australia, van het Latijns australis
= zuidelijk; oorspronkelijk werd Australië het "Terra
australis incognita" genoemd = het Onbekende Zuidland),
is het kleinste van de bewoonde continenten en ligt ten
zuidoosten van Azië, o.a. 3000 kilometer van Singapore.
Het dichtstbijzijnde andere land is Papoea Nieuw Guinea/Irian
Jaya, dat op 200 kilometer ligt van Kaap York aan de andere
kant van de Straat Torres. Behalve de Zuidpool is Australië
het enige continent dat in zijn geheel op het zuidelijk
halfrond ligt. Het continent grenst aan de oostzijde aan
de Grote Oceaan (meer specifiek de Koraalzee en de Tasmanzee),
aan de overige drie zijden aan de Indische Oceaan. Australië
heeft een totale landoppervlakte van 7.682.300 miljoen km2
en een kustlijn van meer dan 36.000 kilometer. Australië
is ongeveer net zo groot als de Verenigde Staten (zonder
Alaska) en 240 keer zo groot als Nederland. De afstand oost-west
bedraagt ca. 4000 kilometer en de afstand noord-zuid ca.
3200 kilometer. Het noordelijkste punt is Cape York, het
zuidelijkste South East Cape, het westelijkste Steep Point
en het oostelijkste Cape Byron.
Het continent Australië vormt het overgrote deel van
het territorium van de Commonwealth of Australia, een zelfstandige
staat binnen het Gemenebest van Naties. Direct door de Commonwealth
of Australia bestuurd worden de twee interne territoria,
Australian Capital Territory (ACT) en Northern Territory
en de externe territoria Norfolk Island, Cocos (Keeling)
Islands, Heard en McDonalds Islands, Coral Sea Islands Territory,
Ashmore en Cartier Islands Territory, Christmas Island en
Australian Antarctic Territory. De federale hoofdstad van
Australië is Canberra.
Australië heeft een compacte en afgeronde vorm, met
maar weinig sterke geledingen. Zo zijn er maar twee noemenswaardige
schiereilanden: Cape York-schiereiland en Arnhemland. Verder
zijn er nog wat grote zeebochten waaronder de Carpentariagolf,
de Joseph Bonapartegolf en de Van Diemengolf in het noorden
en de Grote Australische Bocht, de Spencergolf en de St.-Vincentgolf
in het zuiden.
De gemiddelde hoogte van 360 meter is op die van Europa
na de laagste van alle continenten. Slechts 6% ligt hoger
dan 700 meter boven de zeespiegel.
Het Australische landschap is gevormd tijdens de vroegste
geschiedenis van de aarde, en de ouderdom van sommige rotsen
is op 3 miljard jaar vastgesteld. Australië wordt daarom
wel het oudste continent genoemd. De laatste geologische
veranderingen hebben zich in het Perm voorgedaan, zo'n 230
miljoen jaar geleden. Er ontstonden toen bergketens waarvan
de toppen boven de sneeuwgrens liggen. Later zijn er op
de westelijke en oostelijke uitlopers nog wat lagere plateaus
ontstaan. Het huidige Australië is ca. 50 miljoen jaar
geleden ontstaan toen het zich losmaakte van het grote zuidelijke
continent Gondwanaland, een landmassa bestaande uit Afrika,
Zuid-Amerika en India. Gedurende de laatste 100 tot 200
miljoen jaar is het continent langzaam geërodeerd,
wat het landschap grotendeels vlak en de bodem betrekkelijk
schraal hebben gemaakt.
In het oosten van het Australië ligt het bergland,
dat met een steile rand afdaalt naar een vruchtbare kustvlakte
die wisselend van breedte is. Vele rivieren doorbreken dit
bergland en stromen door nauwe kloven naar de oceaan. Het
bergland bestaat uit hoogvlakten, middelgebergten, bekkens
en dalen, doorsneden door rivieren die deels diep ingesneden,
deels brede, vlakke dalen vormen. De ruggengraat van het
gebied is de Great Dividing Range, een bergketen die zich
aan de andere kant van de Straat Bass voortzet in de bergen
van Tasmanië. Het hoogste punt van Australië is
de Mount Kosciusko (2230 m) in de Australian Alps (New South
Wales) en andere hoge toppen in dit gebied zijn Mount Bogong
in Victoria (1986 meter) en Mount Ossa op Tasmanië
(1617 meter).
In New South Wales zijn sporen van vroeger vulkanisme te
vinden (maren, explosiekraters). De laatste actieve vulkaan
van Australië, gelegen in Victoria, kwam pas 6000 jaar
geleden definitief tot rust. Richting het westen gaat het
bergland zeer geleidelijk over in de grote vlakten van het
centrale laagland. De gemiddelde hoogte bedraagt daar slechts
180 m en op de diepste punten komt men zelfs tot beneden
de zeespiegel uit. Het wordt door lage heuvelruggen in drie
grote bekkens verdeeld: het noordelijke Carpentariabekken
waar rivieren stromen die via uitgestrekte mangrovemoerassen
de Carpentariagolf bereiken; verder het grote centrale Eyrebekken
(9620 km2), waarin het Eyremeer (-12 m) het laagste punt
van het continent vormt. Het is een van de droogste gebieden
van de aarde en bestaat deels uit zandwoestijnen waaronder
de Simpson Desert; de rivieren die hier stromen verdwijnen
op een gegeven moment in de roodachtige zand- en leembodem.
Het grootste bekken is het Murray-Darlingbekken en wordt
van het Eyrebekken gescheiden door de Grey Range en de Main
Barrier Range. Hier stroomt ook de enige altijd watervoerende
rivier van Australië, de Murray, waarvan het water
afkomstig is van de Snowy Mountains. De Murray is het grootste
rivierenstelsel van Australië en mondt na 2600 kilometer
uit in een baai in South Australia. Tussen de Murray en
de Darling ligt een kale, vrijwel boomloze, zouthoudende
vlakte. Deze vlakte wordt alleen onderbroken door wat galerijwouden
langs de droge beddingen van enkele rivieren, die uitsluitend
in de regentijd water voeren.
Ook heel geleidelijk gaat het centrale laagland in het westen
over in het grote westelijke plateau. Dit gebied is ca.
500-700 m hoog, zeer vlak met hier en daar wat bergen o.a.
de Macdonnell Ranges die door het Amadeusmeer gescheiden
worden van de Musgrave Ranges. In het uiterste westen ligt
de Hamersley Range en in het noordwesten en noorden de lage
tafelgebergten van Kimberley en Arnhemland.
Op het Kimberley-plateau bevindt zich Bungle Bungle, een
gebied van 8000 km2 met duizenden 200 meter hoge bijenkorfachtige
zandsteenmassa's met grotten erin. Daartussen liggen uitgestrekte,
uit langgerekte roodachtige duinenreeksen bestaande zandwoestijnen
(Tanami Desert, Great Sandy Desert, Great Victoria Desert),
begroeid met wat woestijngras, woestijneiken en acacia's.
In dat gebied liggen vele zoutpannen en -meren en droge,
bochtige rivierbeddingen.
Enkele eilandbergen zoals Ayers Rock of Uluru (Moeder Aarde),
een van de grootste monolieten op aarde (3,5 kilometer lang,
348 meter hoog en een omtrek van ca. 10 kilometer), en Mount
Olgas of Kata Tjuta (veel hoofden) werden door hun typische
vorm tot heilige plaatsen voor de aboriginals. De rotsformaties
van Mount Olgas waren ooit misschien een enkele monoliet
als Ayers Rock, die later uitsleet tot de huidige 36 koepels
die van elkaar gescheiden worden door nauwe kloven en iets
bredere dalen. Twee lager liggende gebieden dringen diep
in dit plateaulandschap door: in het noorden het Canning
Basin en in het zuiden de volstrekt vlakke Nullarbor Plain
(Nullarbor is Latijn voor "geen bomen"). Het is
een uitgestrekte kalksteenvlakte (200.000 km2 en daarmee
het grootste aaneengesloten kalksteengebied ter wereld),
de zeebodem van een 20 miljoen jaar oude zee, met grotten,
gaten en ondergrondse rivieren, ontstaan door regenwater
dat door het poreuze gesteente sijpelt. Het is er droog
en er groeit bijna niets dan planten die goed tegen extreme
droogte kunnen, zoals blauwe ganzenvoet en melde. Ook in
het westen grenst het plateau met een steile rand aan de
kustvlakte, die hier, in tegenstelling tot de oostkust,
droog is met slechts weinige rivieren, die in zoute strandmeren
uitmonden.
Langs de noordoostelijke kust strekt zich het 2000 kilometer
lange Groot Barrière Rif uit, het grootste koraalrif
ter wereld, bestaande uit meer dan 2000 met elkaar verbonden
koraalriffen en 71 koraaleilanden met meer dan 400 soorten
koraal. Het Groot Barrière Rif is het grootste door
levende wezens gebouwde constructie ter wereld en bestrijkt
een gebied dat ruim vijf keer zo groot is als Nederland.
Dit levende en groeiende rif, opgebouwd uit algen en skeletten
van minuscule koraalpoliepen, varieert in breedte van 15
kilometer in het noorden tot 300 kilometer in het zuiden,
en biedt onderdak aan 1500 soorten vissen, schildpadden,
doejongs (zeekoeien), haaien, kwallen, zeeslangen, dolfijnen
en walvissen.. Het Ningaloo Reef is het grootste kustrif
ter wereld en volgt de kust over een lengte van 260 kilometer.
De kust wordt tot op soms 100 meter genaderd.
Aan de zuidkust van Queensland ligt Frasier-eiland, met
zijn lengte van 123 kilometer en gemiddelde breedte een
van de grootste eilanden van Australië en tevens 's
werelds grootste zandeiland. Het eiland is sinds 1992 opgenomen
op de Werelderfgoedlijst van de Unesco.
In Shark Bay ligt het 110 kilometer lange Shell Beach. Dit
strand is een van de enige twee stranden ter wereld die
bestaan uit niet-gefossiliseerde schelpen. De laag schelpen
kan een dikte van wel 10 meter bereiken.
De Millstream Falls bij Ravenshore is in de regentijd de
grootste waterval van Australië. Het diepste meer van
Australië, Lake St. Clair, ligt op Tasmanië en
is 200 meter diep.
Tussen Barrow Creek en Tennant Creek in het Northern Territory
liggen de Devil's Marbles, honderden granieten keien die
over een aantal kilometers verspreid langs de kant van de
weg liggen. Sommige van de grotere keien balanceren op andere.
Wave Rock is een bizarre rotsformatie in de buurt van de
stad Hyden in Western Australië. De rots heeft de vorm
van een brandingsgolf van 15 meter hoog en meer dan 100
meter lang. De kleurige, verticale strepen versterken de
gelijkenis met een golf.
De Fitzroy-rivier is 600 kilometer lang en mondt uit in
de zee bij King Sound, ten noorden van Derby. In de rivier
zwemmen roggen, longvissen, en de zaagvis, maar ook ongevaarlijke
krokodillen. In het natte zomerseizoen zwelt de Fitzroy-rivier
op tot een machtige stroom, die het gehele gebied onder
water zet.
